অসমীয়া বৰ্ণমালা
অসমীয়া বৰ্ণমালা হৈছে অসমীয়া ভাষাৰ লিপি ব্যৱস্থা আৰু ই বংগ-অসমীয়া লিপিৰ অন্তৰ্গত। এই লিপি অসমে আৰু ইয়াৰ কাষচৰীয়া অঞ্চলসমূহত সংস্কৃত ভাষাৰ লগতে বড়ো, খাচী, মিচিং, জয়ন্তীয়া আদি ভাষাৰ বাবেও ঐতিহাসিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। বৰ্তমানৰ অসমীয়া বৰ্ণমালা ১৯ আৰু ২০ শতিকাৰ ভিতৰত পৰম্পৰাগত অসমীয়া লিপিৰ ঠাইত বঙালী লিপিৰ প্ৰৱৰ্তনৰ জৰিয়তে গঢ় লৈ উঠিছে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে পৰম্পৰাগত অসমীয়া লিপি বৰ্তমানৰ লিপিৰ সৈতে প্ৰশিক্ষিত লোকসকলৰ বাবে সৰ্বভাৱে বুজি পোৱা টান হৈ পৰিছে। এই লিপিৰ ক্ৰমবিকাশ হৈছে পঞ্চম শতিকাৰ উমাচল আৰু নাগাঝাৰী-খনিকৰগাঁও শিলৰ লিপিৰ পৰা, যিবোৰ গুপ্ত লিপিৰ পূব ৰূপত লিখা হৈছিল আৰু সপ্তম শতিকাত সিদ্ধং লিপিৰ গুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য গ্ৰহণ কৰিছিল। সপ্তদশ শতিকালৈকে এই লিপিৰ তিনিটা শৈলী চিনাক্ত কৰা হৈছিল, যিবোৰ ছপাখানাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় টাইপচেটিং প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে এটা মানক ৰূপলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। বৰ্তমানৰ অসমীয়া বৰ্ণমালাত ৰ, ৱ আৰু ক্ষ লিপিৰ স্বতন্ত্ৰ বৈশিষ্ট্য বিদ্যমান।
অসমীয়া বৰ্ণমালা বংগ-অসমীয়া লিপিৰ এটা অংশ আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা অসমীয়া ভাষা লিখা হয়।
পঞ্চম শতিকাৰ উমাচল আৰু নাগাঝাৰী-খনিকৰগাঁও শিলালিপিত এই লিপিৰ আদিম ৰূপৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।
অসমীয়া লিপিৰ তিনিটা ঐতিহাসিক শৈলী আছিল— বামুনীয়া, কৈতলী আৰু গড়গয়া।
ক্ষ লিপিটো অসমীয়া বৰ্ণমালাত এটা স্বতন্ত্ৰ ব্যঞ্জনবৰ্ণ হিচাপে নিজৰ ধ্বনিগত বৈশিষ্ট্য লৈ বিকশিত হৈছে।
অসমীয়া লিপি আৰু বঙালী লিপিৰ মাজত ৰ আৰু ৱ আখৰ দুটাৰ বাহিৰে বৰ্তমান প্ৰায় সম্পূৰ্ণ সাদৃশ্য আছে।
ঐতিহাসিক পটভূমি আৰু ক্ৰমবিকাশ
অসমীয়া বৰ্ণমালাৰ ইতিহাস অতি প্ৰাচীন আৰু ইয়াৰ মূল বিচাৰি পোৱা যায় পঞ্চম শতিকাৰ উমাচল শিলালিপিত। এই লিপিৰ গঠন সমুদ্ৰগুপ্তৰ এলাহাবাদ স্তম্ভ লিপিৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ আছিল। শিলালিপি, তাম্ৰলিপি আৰু ১৮-১৯ শতিকাৰ সাজি বা বাকলিপাতৰ পুথিত এই লিপিৰ ক্ৰমিক বিকাশ স্পষ্টভাৱে দেখা যায়। ত্ৰয়োদশ শতিকালৈকে ইয়াৰ প্ৰ’টো-অসমীয়া আকাৰ গঢ় লৈ উঠিছিল। অষ্টাদশ আৰু ঊনবিংশ শতিকাত অসমীয়া লিপি তিনিটা মূল ভাগত বিভক্ত আছিল: ব্ৰাহ্মণসকলে সংস্কৃতৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা বামুনীয়া, অ-ব্ৰাহ্মণ তথা সাধাৰণ লোক আৰু সত্ৰসমূহত জনপ্ৰিয় কৈতলী (কামৰূপ অঞ্চলত লাখাৰী বুলিও জনাজাত), আৰু আহোম ৰাজ্যৰ ৰাজ্যিক বিষয়া সকলে ব্যৱহাৰ কৰা গড়গয়া। ঊনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰীৰামপুৰত আত্মাৰাম শৰ্মাই ছপাখানাৰ বাবে প্ৰথম অসমীয়া লিপি ডিজাইন কৰিছিল, যাৰ ফলত বঙালী আৰু অসমীয়া লিপি বৰ্তমানৰ মানক ৰূপলৈ converged হয়। এই লিপিৰ ইতিহাস অসমীয়া সাহিত্যৰ বিকাশৰ সৈতে ওত্ৰোতভাৱে জড়িত হৈ আছে। বৰুঞ্জীসমূহ আহোম ৰাজত্বকালত অসমীয়া লিপি ব্যৱহাৰ কৰি ৰচনা কৰা হৈছিল। চতুৰ্দশ শতিকাত মাধৱ কন্দলিয়ে সপ্তকাণ্ড ৰামায়ণ ৰচনাৰ বাবে এই লিপি ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু পৰৱৰ্তীকালত শংকৰদেৱেও ভক্তি সাহিত্য ৰচনাৰ বাবে ইয়াৰ বহুল প্ৰয়োগ কৰিছিল। ৰাজ্যিক মুদ্ৰা জাৰী কৰাৰ ক্ষেত্ৰতো আহোম স্বৰ্গদেউসকলৰ আমোলত এই লিপিৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হৈছিল। ইয়াৰ দ্বাৰা অসমীয়া লিপিৰ ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক গুৰুত্ব গভীৰভাৱে প্ৰতিফলিত হয়। Sattras আৰু পুৰণি পুথিসমূহত এই ঐতিহ্য সংৰক্ষিত হৈ আছে।
স্বৰবৰ্ণ আৰু মাত্ৰাৰ ব্যৱস্থা
বৰ্তমানৰ অসমীয়া লিপিৰ স্বৰবৰ্ণ ব্যৱস্থাত মুঠ ১১ টা স্বৰবৰ্ণ আছে, যিবোৰে অসমীয়া ভাষাৰ আঠটা মূল স্বৰধ্বনি আৰু কেইবাটাও স্বৰসংযুক্তি বা ডিপ্থং প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। এই স্বৰবৰ্ণবোৰ অসমীয়া আৰু বঙালী উভয় ভাষাতেই ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বঙালী লিপিৰ তুলনাত অসমীয়া বৰ্ণমালাত এটা অতিৰিক্ত মাত্ৰা বা চিহ্ন (ʼ) আছে, যিটো অʼ আৰু এʼ ধ্বনি বুবাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সংস্কৃত ভাষাৰ চুটি আৰু দীৰ্ঘ স্বৰধ্বনিৰ পৰম্পৰা অনুসৰি অসমীয়া লিপিত ই (হ্ৰস্ব ই) আৰু ঈ (দীৰ্ঘ ই), উ (হ্ৰস্ব উ) আৰু ঊ (দীৰ্ঘ উ) আদিৰ দৰে উচ্চাৰণগত পাৰ্থক্য নাথাকিলেও পৰম্পৰাগতভাৱে দুটাকৈ প্ৰতীক সংৰক্ষিত হৈছে। বৰ্তমানৰ সাধাৰণ উচ্চাৰণত এই পাৰ্থক্য নাথাকিলেও লিপিৰ ঐতিহ্যগত ৰূপ অক্ষুণ্ণ ৰখা হৈছে। স্বৰবৰ্ণৰ চিহ্নসমূহ ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ সৈতে যুক্ত হৈ উচ্চাৰণ সলনি কৰে। কিয়তো কোনো স্বৰচিহ্ন নথিকৈ অ (অʼ বা অ) স্বৰধ্বনি স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ধৰি লোৱা হয়। যদি কোনো ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ লগত স্বৰধ্বনিৰ অনুপস্থিতি স্পষ্ট কৰিব বিচৰা হয়, তেন্তে তাৰ তলত হসন্ত চিহ্ন (্) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই লিপিৰ দ্বাৰা অসমীয়া শব্দৰ সঠিক ৰূপ আৰু উচ্চাৰণ প্ৰকাশ কৰাত সুবিধা হয়। আধুনিক কালতো এই স্বৰবৰ্ণসমূহ অসমীয়া ব্যাকৰণ আৰু শিক্ষা ব্যৱস্থাত অপৰিহাৰ্য অংগ হিচাপে চলি আহিছে।
ব্যঞ্জনবৰ্ণ আৰু সিহঁতৰ শ্ৰেণীবিভাজন
অসমীয়া বৰ্ণমালাত ৩৩ টা বিশুদ্ধ ব্যঞ্জনবৰ্ণ আছে আৰু প্ৰতিটো অক্ষৰে এটা স্বয়ংক্ৰিয় চুটি স্বৰধ্বনিৰ সৈতে এটা একক ধ্বনি প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। প্ৰথম পঁচিশটা ব্যঞ্জনবৰ্ণক স্পৰ্শ বৰ্ণ বা বৰ্গীয় বৰ্ণ বুলি কোৱা হয়, যিবোৰক পাঁচটা বৰ্গলৈ ভাগ কৰা হৈছে। ব্যঞ্জনবৰ্ণবোৰৰ নাম সাধাৰণতে মূল উচ্চাৰণৰ লগত স্বয়ংক্ৰিয় স্বৰধ্বনি অ যোগ কৰি দিয়া হয়, যাৰ ফলত বহুতো আখৰৰ নাম তাৰ নিজৰ আকৃতিৰ দৰেই হয়, যেনে ঘ (ঘো)। আধুনিক অসমীয়া ভাষাত কিছুমান আখৰৰ স্বতন্ত্ৰ উচ্চাৰণ বিলুপ্ত হোৱাৰ বাবে সিহঁতক অধিক স্পষ্ট নামেৰে নামকৰণ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, /n/ ধ্বনি বুজাবলৈ ন, ণ, বা ঞ ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যিবোৰক ক্ৰমে দন্ত্য ন, মূৰ্ধন্য ন, আৰু ঞ বুলি কোৱা হয়। একেদৰে /x/ ধ্বনিৰ বাবে শ (তালব্য ষ), ষ (মূৰ্ধন্য ষ), আৰু স (দন্ত্য স) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। /s/ ধ্বনিৰ বাবে চ (প্ৰথম সো) আৰু ছ (দ্বিতীয় সো) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। জ (বৰ্গীয় জ) আৰু য (অন্তঃস্থ জ) আখৰ দুটায়ো বিশেষ উচ্চাৰণগত স্থান দখল কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি শ, ষ, স আৰু হ ক Ushma barna বুলি কোৱা হয়, আৰু য, ৰ, ল, ৱ ক Onthohstho barna বুলি জনা যায়। হসন্ত চিহ্ন ব্যৱহাৰ কৰি ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ স্বয়ংক্ৰিয় স্বৰধ্বনি আঁতৰাব পাৰি। এই সমগ্ৰ ব্যঞ্জনবৰ্ণ ব্যৱস্থাটোৱে অসমীয়া ভাষাৰ ধ্বনিগত বৈচিত্ৰ্য সুন্দৰকৈ প্ৰকাশ কৰে।
যুক্তাক্ষৰ আৰু লিপিৰ বিশেষত্ব
অসমীয়া বৰ্ণমালাত মাজৰ স্বৰধ্বনি নোহোৱাকৈ তিনিটা পৰ্যন্ত ব্যঞ্জনবৰ্ণ একেলগে লগ লাগি যুক্তাক্ষৰ গঠন কৰিব পাৰে। এই লিপিত প্ৰায় ১২২ টা যুক্তাক্ষৰ আছে। জি. চি. গোস্বামীৰ মতে, অসমীয়া ভাষাত দুই-ধ্বনিযুক্ত গুচ্ছ ১৪৩ টা আৰু তিনি-ধ্বনিযুক্ত গুচ্ছ ২১ টা আছে, যিবোৰক ক্ৰমে ১৭৪ আৰু ২৭ টা যুক্তাক্ষৰেৰে লিখা হয়। অনুচৰ (ং), চন্দ্ৰবিন্দু (ঁ), আৰু বিসৰ্গ (ঃ) আদি চিহ্নসমূহে শব্দৰ নাসিক্যভৱন আৰু অন্যান্য ধ্বনিগত সূক্ষ্মতা প্ৰকাশ কৰাত গুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, অনুচৰে বৰ্গীয় বৰ্ণৰ আগত বহি সেই বৰ্গৰ নিজা নাসিক্য ধ্বনি প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। চন্দ্ৰবিন্দুৱে স্বৰধ্বনিৰ নাসিক্যৰূপ বুজায়। বঙালী লিপিৰ সৈতে তুলনা কৰিলে অসমীয়া লিপিৰ কিছুমান বিশেষ পাৰ্থক্য স্পষ্ট হৈ পৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ৰ (ro) আৰু ৱ (vo) লিপি দুটা অসমীয়া বৰ্ণমালাৰ নিজা স্বকীয় চিনাকী হিচাপে পৰিচিত, যদিও এইবোৰ ঐতিহাসিকভাৱে বঙালী লিপিতো υছিল। ইয়াৰোপৰি ক্ষ (khya) আখৰটো অসমীয়া বৰ্ণমালাত এটা সুকীয়া ধ্বনিগত গুণসম্পন্ন স্বতন্ত্ৰ ব্যঞ্জনবৰ্ণ হিচাপে বিকশিত হৈছে, যিটো বঙালী লিপিত এটা মূল যুক্তাক্ষৰহে। এই লিপিগত বৈশিষ্ট্যসমূহে অসমীয়া সাহিত্য আৰু লিপিৰ স্বতন্ত্ৰ সত্তা অক্ষুণ্ণ ৰাখিছে।
সংখ্যাতত্ত্ব, কীবোৰ্ড আৰু ইউনিকোড প্ৰযুক্তি
অসমীয়া লিপিৰ নিজা সংখ্যা পদ্ধতি আছে, যিবোৰৰ দ্বাৰা সংখ্যাসমূহ প্ৰকাশ কৰা হয়। আধুনিক যুগৰ প্ৰযুক্তিগত বিকাশৰ সৈতে খাপ খুৱাই অসমীয়া বৰ্ণমালা ডিজিটেল মাধ্যমত ব্যৱহাৰৰ উপযোগী কৰি তোলা হৈছে। কম্পিউটাৰ আৰু মোবাইলত অসমীয়া লিখাৰ বাবে ইনস্ক্ৰিপ্ট (Inscript) কীবোৰ্ড লেআউট আৰু ফ’নেটিক (Phonetic) কীবোৰ্ড লেআউট ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই কীবোৰ্ডসমূহত অসমীয়া লিপিৰ অনন্য আখৰসমূহ যেনে ৰ, ৱ, আৰু য় সহজে টাইপ কৰাৰ ব্যৱস্থা আছে। ইণ্ডিয়ান লেংগুৱেজ ট্ৰান্সলিবাৰেচন (ITRANS) পদ্ধতিৰ জৰিয়তেও ASCII ক’ড ব্যৱহাৰ কৰি অসমীয়া লিপি ৰোমান লিপিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়। বিশ্বজুৰি ডিজিটেল মানককৰণৰ বাবে বংগ-অসমীয়া লিপি ১৯৯১ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ইউনিকোড ষ্টেণ্ডাৰ্ডৰ সংস্কৰণ ১.০ ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। ইউনিকোডত অসমীয়া আৰু বঙালী লিপিৰ বাবে U+0980 ৰ পৰা U+09FF লৈকে ব্লকত স্থান নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। এই প্ৰযুক্তিগত সংহতিৰ ফলত ইন্টাৰনেট জগতত অসমীয়া ভাষা আৰু লিপিৰ প্ৰচাৰ, প্ৰসাৰ আৰু সংৰক্ষণ অতি সহজ হৈ পৰিছে। ছপা মাধ্যমৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ডিজিটেল বিশ্বলৈ অসমীয়া লিপিৰ এই যাত্ৰা অত্যন্ত গুত্বপূৰ্ণ।
সাহিত্যিক ঐতিহ্য আৰু বুৰঞ্জীমূলক প্ৰয়োগ
অসমীয়া বৰ্ণমালা কেৱল এটা যোগাযোগৰ মাধ্যমেই নহয়, ই অসমীয়া জাতিৰ চহকী সাহিত্যিক ঐতিহ্যৰ বাহক। আহোম ৰাজত্বকালত ৰচিত বুৰঞ্জীসমূহ অসমীয়া ভাষাত এই লিপি ব্যৱহাৰ কৰিয়েই লিখা হৈছিল। চতুৰ্দশ শতিকাত মাধৱ কন্দলিয়ে বাল্মীকিৰ সংস্কৃত ৰামায়ণৰ অসমীয়া অনুবাদ ‘সপ্তকাণ্ড ৰামায়ণ’ ৰচনা কৰিবলৈ এই লিপি ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত পঞ্চদশ আৰু ষোড়শ শতিকাত মহাপুৰুষ শংকৰদেৱে বৰগীত, নাটক আৰু ভক্তি সাহিত্যসমূহ ৰচনা কৰিবলৈ অসমীয়া লিপি আৰু ব্ৰজাৱলী ভাষাৰ সফল প্ৰয়োগ কৰিছিল। ১৬৬৩ ৰ পৰা ১৬৭০ চনৰ ভিতৰত ৰাজত্ব কৰা আহোম স্বৰ্গদেউ চ্যুপাংমুং প্ৰথমগৰাকী শাসক আছিল যি নিজৰ ৰাজ্যৰ বাবে অসমীয়া লিপিত মুমুদ্ৰা জাৰী কৰিছিল। এইদৰে লিপিটোৱে ৰাজনৈতিক পৃষ্ঠপোষকতা লাভ কৰিছিল। কামৰূপী প্ৰাচীন পুথি, সাঁচিপাতৰ পুথি আৰু হস্তীবিদ্যাৰ্ণৱ আদি গ্ৰন্থত কৈতলী লিপিৰ শৈলী ব্যৱহাৰ কৰি চিত্ৰকলা আৰু লিপিৰ অপূৰ্ব সমন্বয় ঘটোৱা হৈছিল। এই সকলো ঐতিহাসিক উপাদানে প্ৰমাণ কৰে যে অসমীয়া লিপি অসমৰ বৌদ্ধিক আৰু সাংস্কৃতিক বিকাশৰ মূল আধাৰ। বৰ্তমানৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু গৱেষকসকলৰ বাবে এই সাহিত্যিক দলিলসমূহ অমূল্য সম্পদ।
সাৰ্বজনীন মানৱ অধিকাৰ ঘোষণাৰ অসমীয়া ৰূপ
অসমীয়া বৰ্ণমালাৰ ব্যৱহাৰ আৰু ইয়াৰ ধ্বনিগত উচ্চাৰণ বুজিবলৈ সাৰ্বজনীন মানৱ অধিকাৰ ঘোষণাৰ প্ৰথম অনুচ্ছেদটো এটা উৎকৃষ্ট উদাহৰণ। অসমীয়া লিপিত ইয়াৰ ৰূপটো এনেধৰণৰ: "১ম অনুচ্ছেদ: জন্মগতভাৱে সকলো মানুহ মৰ্য্যদা আৰু অধিকাৰত সমান আৰু স্বতন্ত্ৰ। তেওঁলোকৰ বিবেক আছে, বুদ্ধি আছে। তেওঁলোকে প্ৰত্যেকে প্ৰত্যেকক ভ্ৰাতৃভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।" এই পাঠ্যটো বিভিন্ন ৰোমানীকৰণ পদ্ধতি যেনে IAST, IPA আৰু সাধাৰণ চ্যাটিং ৰোমানীকৰণৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰা হয়, যিয়ে ভাষাৰ সৰ্বজনীন প্ৰয়োগ আৰু ধ্বনিবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নত সহায় কৰে। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ধ্বনিমূলক বৰ্ণমালা (IPA) ত এই বাক্যশাৰীৰ উচ্চাৰণ সূক্ষ্মভাৱে বিশ্লেষণ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ইয়াত থকা শব্দসমূহৰ উচ্চাৰণ আৰু গ্লচ (Gloss) বিশ্লেষণ কৰি ভাষাৰ ব্যাকৰণগত গঠন স্পষ্ট কৰা হয়। এই নথিপত্ৰসমূহে অসমীয়া লিপিৰ আধুনিক প্ৰয়োগ আৰু বিশ্বস্তৰীয় মানদণ্ডৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক সুন্দৰকৈ তুলি ধৰে। পঢ়ুৱৈ আৰু গৱেষকসকলৰ বাবে এই উদাহৰণে লিপিৰ ব্যৱহাৰিক দিশটো আয়ত্ত কৰাত বিশেষভাৱে সহায়তা কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা অসমীয়া লিপিৰ ধ্বনিগত স্পষ্টতা আৰু মানক ৰূপ প্ৰতিফলিত হয়।
সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
অসমীয়া বৰ্ণমালা কোনটো লিপি পৰিবাৰৰ অন্তৰ্গত?
অসমীয়া বৰ্ণমালা বংগ-অসমীয়া লিপিৰ অন্তৰ্গত।
অসমীয়া লিপিৰ আদিমতম প্ৰমাণ ক’ত পোৱা যায়?
পঞ্চম শতিকাৰ উমাচল আৰু নাগাঝাৰী-খনিকৰগাঁও শিলালিপিত এই লিপিৰ আদিমতম প্ৰমাণ পোৱা যায়।
ঐতিহাসিকভাৱে অসমীয়া লিপিৰ কি কি শৈলী আছিল?
ঐতিহাসিকভাৱে অসমীয়া লিপিৰ তিনিটা মূল শৈলী আছিল— বামুনীয়া, কৈতলী আৰু গড়গয়া।
বঙালী লিপিৰ তুলনায় অসমীয়া বৰ্ণমালাত কি কি লিপিৰ বিশেষত্ব আছে?
বঙালী লিপিৰ তুলনাত অসমীয়া বৰ্ণমালাত ৰ, ৱ আখৰ দুটা আৰু এটা স্বতন্ত্ৰ ধ্বনিযুক্ত ক্ষ আখৰৰ বিশেষত্ব আছে।ан