হৰগিলা (Greater Adjutant)
হৰগিলা (Greater Adjutant) হৈছে ছিক'নিডাই পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত এটা অতি বৃহৎ আকাৰৰ চৰাই। বৈজ্ঞানিকভাৱে লেপ্ট'প্টিল'ছ ডুবিভাছ (Leptoptilos dubius) বুলি জনাজাত এই পক্ষীবিধ এবিধ বিশিষ্ট মূৰ নাঙোৰা আৰু ডিঙিত মোনা সদৰী অংগ থকা প্ৰাণী। একসময়ত দক্ষিণ এছিয়া আৰু মূল ভূখণ্ডৰ দক্ষিণ-পূব এছিয়াত ই বহুলভাৱে বিস্তৃত আছিল যদিও বৰ্তমান ইয়াৰ বসতিস্থল সংকুচিত হৈ পৰিছে। বিশ্বৰ মাত্ৰ তিনিটা প্ৰজনন জনবসতিৰ ভিতৰত দুটা ভাৰতত অৱস্থিত, যাৰ এটা উত্তৰ-পূৰ্বৰ অসম ৰাজ্যত আৰু আনটো বিহাৰৰ ভাগলপুৰৰ কাষৰীয়া অঞ্চলত পোৱা যায়। বাকী প্ৰজনন কেন্দ্ৰটো কম্বোডিয়াত আছে। অসমৰ কামৰূপ জিলা হৰগিলা সংৰক্ষণৰ বাবে বিশ্বজুৰি খ্যাতি লাভ কৰিছে, য'ত স্থানীয় লোক আৰু মহিলাসকলে এই পক্ষীবিধৰ সুৰক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। স্থানীয়ভাৱে 'হৰগিলা' নামটো অসমীয়া 'হৰ' অৰ্থাৎ হাড় আৰু 'গিলা' অৰ্থাৎ গিলোঁতা শব্দৰ পৰা আহিছে।
হৰগিলা হৈছে ছিক'নিডাই (Ciconiidae) গোত্ৰৰ অন্তৰ্গত বিশ্বৰ আটাইতকৈ বিৰল বগলী সদৃশ চৰাইবোৰৰ মাজৰ এটা।
অসমৰ কামৰূপ জিলা হৰগিলাৰ অন্যতম প্ৰধান আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰজনন কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত।
এই চৰাইবিধৰ স্থানীয় নাম 'হৰগিলা' অসমীয়া 'হৰ' (হাড়) আৰু 'গিলা' (গিলোঁতা) শব্দৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে।
২০০৮ চনৰ এক হিচাপ অনুসৰি এই প্ৰজাতিটোৰ সমগ্ৰ বিশ্বৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১০০০ টা বুলি অনুমান কৰা হৈছিল আৰু বৰ্তমান ইয়াক সংকটাসন্ন (Near Threatened) হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে।
অসমৰ নগাঁও জিলাৰ প্ৰজনন কলনিত আলষ্টোনিয়া স্কলাৰিছ আৰু এন্থোচাফালাম কেডাম্বা গছ হৰগিলাৰ প্ৰিয় nesting tree বা nesting স্থান আছিল।
শ্ৰেণীবিভাজন আৰু নামৰ উৎপত্তি
হৰগিলা বা গ্ৰেটাৰ এডজুটেন্ট প্ৰথমবাৰৰ বাবে ১৭৮৫ চনত ইংৰাজ পক্ষীবিদ জন লাথামে তেওঁৰ 'এ জেনেৰেল ছাইন'চিছ অৱ বাৰ্ডছ' গ্ৰন্থত "জায়াণ্ট ক্ৰেন" হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল। পিছলৈ ১৭৮৯ চনত জাৰ্মান প্ৰকৃতিবিদ জোহান ফ্ৰিড্ৰিখ গ্মেলিনে কাৰ্ল লিনিয়াছৰ 'ছিষ্টেমা নেচুৰে' পৰিবৰ্ধিত কৰি এই প্ৰজাতিটো অন্তৰ্ভুক্ত কৰে আৰু 'আৰ্ডিয়া ডুবিয়া' নামাকৰণ কৰে। বৰ্তমান এই প্ৰজাতিটোক লেপ্ট'প্টিল'ছ (Leptoptilos) গোত্ৰৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছে, যিটো ফৰাচী প্ৰকৃতিবিদ ৰেনে লেচনে ১৮৩১ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। এই গোত্ৰত এছিয়াৰ হিমাংশু বা সৰু হৰগিলা আৰু আফ্ৰিকাৰ মাৰাবৌ ষ্টৰ্ক অন্তৰ্ভুক্ত হৈ আছে। অসমীয়া ভাষাত এই পক্ষীবিধক 'হৰগিলা' বুলি কোৱা হয়, যিটো 'হৰ' (হাড়) আৰু 'গিলা' (গিলোঁতা) শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, কিয়নো ই মৃতদেহ বা আংশিকভাৱে জ্বলোৱা শৱদেহৰ হাড় পৰ্যন্ত গিলি পেলাব পাৰে। ইংৰাজী নাম 'এডজুটেন্ট' আহিছে মাটিত খোজ কঢ়াৰ সময়ত সিহঁতৰ থিয় আৰু কঠোৰ সামৰিক চালচলনৰ পৰা।
শাৰীৰিক গঠন আৰু বৈশিষ্ট্য
হৰগিলা এবিধ অতি বিশাল আকাৰৰ চৰাই, যি থিয় হৈ থাকোঁতে ১৪৫ ৰ পৰা ১৫০ চেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত ওখ হয়। ইয়াৰ গড় দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১৩৬ চেণ্টিমিটাৰ আৰু গড় ডেকাকৃতি প্ৰায় ২৫০ চেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত হয়। ইয়াৰ বৃহৎ wedge-shaped বা ত্ৰিকোণাকাৰ চোকা ঠোঁটটো প্ৰায় ৩২.২ চেণ্টিমিটাৰ দীঘল হয়, যাৰ ৰং পাতল ধুসৰ আৰু গুৰিৰ ফালে গাঢ় হয়। এই চৰাইবিধৰ মূৰটো নাঙোৰা আৰু ডিঙিত এটা দীঘলীয়া ঝুলন্ত মোনা থাকে, যিটো বায়ুমণ্ডলীয় বায়ুৰে ভৰা থাকে আৰু খাদ্য সঞ্চয় কৰাৰ কামত ব্যৱহাৰ নহয় বুলি বৈজ্ঞানিক গৱেষণাত প্ৰমাণিত হৈছে। প্ৰজননৰ বতৰত ইয়াৰ ডিঙিৰ মোনা আৰু ছাল উজ্জ্বল কমলা ৰঙলৈ পৰিৱৰ্তন হয় আৰু ধুসৰ ভৰিৰ ওপৰৰ অংশ ৰঙচুৱা হৈ পৰে। প্ৰাপ্তবয়স্ক হৰগিলাৰ ডেউকা গাঢ় আৰু তলৰ অংশ বগা হয়। সিহঁতৰ ডিঙিৰ গুৰিত বগা নোমৰ পটি থাকে, যি চিলনী বা শগুণৰ দৰে ৰূপ দিয়ে। এই চৰাইবিধে সাধাৰণতে বাকী সাৰাংকৰ দৰে পোন ডিঙিৰে নহয়, বৰঞ্চ হেৰন বা বগলীৰ দৰে ডিঙিখন আকোঁৱাই উৰে।
বিতৰণ আৰু বাসস্থান
ঐতিহাসিকভাৱে হৰগিলা উত্তৰ ভাৰতৰ নদী উপত্যকাত বহুলভাৱে শীতকালীন পৰিভ্ৰমী পক্ষী হিচাপে পোৱা গৈছিল। কিন্তু বৰ্তমান ইয়াৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান আৰু প্ৰজনন অঞ্চল যথেষ্ট সংকুচিত হৈ পৰিছে। বৰ্তমান সমগ্ৰ বিশ্বত মাত্ৰ তিনিটা প্ৰজনন জনবসতিহে সক্ৰিয়ভাৱে υπάρx আছে, যাৰ ভিতৰত দুটা ভাৰতত আৰু এটা কম্বোডিয়াত অৱস্থিত। ভাৰতৰ দুটা অঞ্চলৰ ভিতৰত এটা উত্তৰ-পূৰ্বৰ অসম ৰাজ্যত আৰু আনটো বিহাৰৰ ভাগলপুৰৰ কাষৰীয়া অঞ্চলত অৱস্থিত। বিংশ শতিকাৰ প্ৰথমভাগত বাৰ্মা আৰু বংগৰ পৰা এই চৰাইবোৰ বিলুপ্ত হোৱাৰ পিছত অসমৰ কাজিৰঙা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা অঞ্চল হৰগিলাৰ প্ৰধান আশ্ৰয়স্থল হৈ পৰিছিল। ১৯৮৯ চনৰ এক সমীক্ষাত অসমৰ প্ৰজনন জনসংখ্যা প্ৰায় ১১৫ টা বুলি অনুমান কৰা হৈছিল আৰু ১৯৯৪-১৯৯৬ চনৰ ভিতৰত ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত ইয়াৰ সংখ্যা প্ৰায় ৬০০ বুলি ধাৰণা কৰা হৈছিল। ইহতে সাধাৰণতে জলাশয়, নদীৰ সমভূমি আৰু মানুহৰ আৱাসভূমিৰ কাষৰীয়া ডাঙৰ গছত বসতি কৰে।
আচৰণ আৰু খাদ্য অভ্যাস
হৰগিলা হৈছে সৰ্বভোজী প্ৰাণী আৰু মূলত ই এবিধ মৃতভোজী (scavenger) পক্ষী। ইহতে সাধাৰণতে অকলে বা সৰু গোটেৰেρη shallow হ্ৰদ, শুকান হ্ৰদৰ তলি বা আৱৰ্জনা পেলোৱা ঠাইত চৰি ফুৰে। শগুণ আৰু চিলনীৰ সৈতে একেলগে ইহতে আৱৰ্জনাৰ পৰা খাদ্য সংগ্ৰহ কৰে আৰু বহুপৰ একেথৰে বহি থাকিব পাৰে। ইহতে শৰীৰৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে ডেকাসমূহ বহলাই মেলে আৰু তাপীয় প্ৰবাহৰ (thermals) সহায়ত আকাশত উৰে। হৰগিলাৰ মূল খাদ্য হৈছে পচি যোৱা মৃতদেহ আৰু আৱৰ্জনা, কিন্তু সুযোগ পালে ইহতে বেং, ডাঙৰ পোক-পৰুৱা, সৰীসৃপ, বন্য হাঁহ আৰু ক্ৰিৰ্ত্তন প্ৰাণীও চিকাৰ কৰে। অসমত কৰা এক অধ্যয়নত হৰগিলাৰ খাদ্য তালিকাত ৩৬ বিধ বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাছ চিনাক্ত কৰা হৈছে, যিবোৰৰ ওজন ২ ৰ পৰা ৩ কিলোগ্ৰাম পৰ্যন্ত হ'ব পাৰে। ১৯ শতিকাত কলিকতা চহৰত গংগা নদীৰ পাৰত এৰি দিয়া আংশিকভাৱে জ্বলোৱা মানৱ মৃতদেহ ইহতে ভক্ষণ কৰিছিল বুলিও তথ্য পোৱা যায়।
প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া আৰু জীৱনচক্ৰ
হৰগিলা চৰায়ে শীতকালত প্ৰজনন কৰে আৰু সাধাৰণতে এই সময়ত ইহতে ডাঙৰ পানীৰ চৰাই যেনে দাগযুক্ত থোঁটযুক্ত পেলিকানৰ সৈতে কলনি বা জাক পাতি বাস কৰে। ইহতে ওখ গছৰ ডালৰ আগত এডালৰ পৰা ডাঙৰ ডাললৈ শুকান ডাল-পাত সংগ্ৰহ কৰি বৃহৎ আকাৰৰ আৱাস বা কুঁঢ়া তৈয়াৰ কৰে। অসমৰ নগাঁও জিলাৰ প্ৰজনন কলনিত আলষ্টোনিয়া স্কলাৰিছ আৰু এন্থোচাফালাম কেডাম্বা গছ ইহতৰ অতি প্ৰিয় আছিল। প্ৰজনন কালত মতা চৰাইবোৰে নিজৰ কালি দখল কৰিবলৈ ঠোঁট টকা শব্দ (bill-clattering) কৰি প্ৰতিদ্বন্দিতা কৰে আৰু মাইকী চৰাইৰ কাষত স φesh ডাল উপহাৰ দিয়ে। মাইকী চৰায়ে সাধাৰণতে তিনিৰ পৰা চাৰিটা বগা কণী পাৰে আৰু মতা-মাইকী দুয়োয়ে পাল পাতি প্ৰায় ৩৫ দিন ধৰি কণী উম দিয়ে। পোৱালীহঁতে প্ৰথম অৱস্থাত নিজৰ শৰীৰ শীতল কৰিবলৈ নিজৰ মল ভৰিৰ ওপৰত পেলোৱা আচৰণ (urohidrosis) প্ৰদৰ্শন কৰে। পোৱালীহঁত প্ৰায় পাঁচমাহ ধৰি পালি-পোহৰ কৰা হয় আৰু চাৰি মাহৰ মূৰত উৰিব পৰা হয়।
সংকট আৰু সংৰক্ষণৰ প্ৰচেষ্টা
প্ৰাকৃতিক বাসস্থান ধ্বংস, জলাশয় শুকাই যোৱা, প্ৰদূষণ, চিকাৰ আৰু কণী সংগ্ৰহৰ ফলত অতীতে হৰগিলাৰ জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পাইছিল। ২০২৩ চনৰ তথ্য অনুসৰি বিশ্বজুৰি প্ৰাপ্তবয়স্ক হৰগিলাৰ জনসংখ্যা মাত্ৰ ১৩৬০ ৰ পৰা ১৫১০ টাৰ ভিতৰত বুলি অনুমান কৰা হৈছে। বৰ্তমান আই.ইউ.চি.এন. (IUCN) ৰ ৰেড লিষ্টত ইয়াক সংকটাসন্ন (Near Threatened) হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে। প্ৰাকৃতিক কাৰণৰ বাহিৰে মানুহৰ দ্বাৰা বিষক্ৰিয়া, গুলীচালনা বা বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ সংস্পৰ্শলৈ আহি ইহতৰ মৃত্যু হয়। প্ৰায় ১৫ শতাংশ পোৱালী বাহৰ পৰা পৰি মৃত্যু মুখত পৰে বা খাদ্যৰ অভাৱত মৰে। এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে সংৰক্ষণবিদসকলে বাহৰ তলত জাল পাতি পৰি যোৱা পোৱালী উদ্ধাৰ কৰি পুনৰ ডাঙৰ কৰি মুকলি কৰি দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰিছে। অসমৰ কামৰূপ জিলাত হৰগিলা সংৰক্ষণৰ বাবে স্থানীয় মহিলা আৰু গাঁৱৰ ৰাইজক সামৰি এক গণ আন্দোলন গঢ়ি তোলা হৈছে, যাৰ ফলত স্থানীয় লোকসকলে এই চৰাইবিধিক আশীৰ্বাদ আৰু গৌৰৱৰ প্ৰতীক হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছে।
সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
হৰগিলা (Greater Adjutant) কি শ্ৰেণীৰ প্ৰাণী?
হৰগিলা হৈছে ছিক'নিডাই (Ciconiidae) গোত্ৰৰ অন্তৰ্গত এবিধ বিশাল আকাৰৰ সাৰাংক বা বগলী সদৃশ চৰাই।
হৰগিলা নামটোৰ অৰ্থ কি?
অসমীয়া ভাষাত 'হৰ' মানে হাড় আৰু 'গিলা' মানে গিলোঁতা, অৰ্থাৎ যি চৰায়ে হাড় পৰ্যন্ত গিলি পেলাব পাৰে, তাকে হৰগিলা বোলা হয়।
বৰ্তমান হৰগিলাৰ প্ৰধান প্ৰজনন কেন্দ্ৰ ক'ত অৱস্থিত?
বৰ্তমান হৰগিলাৰ প্ৰধান প্ৰজনন কেন্দ্ৰসমূহৰ ভিতৰত অসম (বিশেষকৈ কামৰূপ জিলা), বিহাৰৰ ভাগলপুৰ আৰু কম্বোডিয়া অন্যতম।
আই.ইউ.চি.এন. (IUCN) ৰ তালিকাত হৰগিলাৰ মৰ্যাদা কি?
আই.ইউ.চি.এন. ৰ ৰেড লিষ্টত হৰগিলাক সংকটাসন্ন (Near Threatened) প্ৰজাতি হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে।