বাংলা ভাষা
বাংলা ভাষা হ'ল ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত এটা প্ৰধান ভাৰতীয়-আৰ্য ভাষা। এই ভাষাটো মূলতঃ বংগ অঞ্চলৰ লোকসকলৰ মাতৃভাষা হোৱাৰ লগতে দক্ষিণ এছিয়াৰ অসমৰ বৰাক উপত্যকা আৰু ত্ৰিপুৰাতো প্ৰধানকৈ কোৱা হয়। ২০২৫ চনৰ তথ্য অনুসৰি ২৪২ নিযুততকৈ অধিক স্থানীয়ভাষী আৰু আন ৪৩ নিযুত দ্বিতীয় ভাষাভাষী লোকৰ সৈতে বাংলা বিশ্বৰ ষষ্ঠ সৰ্বাধিক কথ্য স্থানীয় ভাষা আৰু মুঠ বক্তাৰ সংখ্যাৰ হিচাপত সপ্তম স্থানত আছে। ভাৰতবৰ্ষত হিন্দীৰ পিছতে বাংলা হৈছে দ্বিতীয় সৰ্বাধিক কথ্য ভাষা। ভাৰত চৰকাৰে ২০২৪ চনৰ ৩ অক্টোবৰত বাংলা ভাষাক এটা শাস্ত্ৰীয় ভাষাৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ উপৰি অসমৰ বৰাক উপত্যকা অঞ্চলত বাংলা এটা চৰকাৰী ভাষা হিচাপে স্বীকৃতিপাপ্ত।
বাংলা ভাষা ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত এটা ভাৰতীয়-আৰ্য ভাষা।
২০২৫ চনৰ তথ্য অনুসৰি বিশ্বত বাংলা ভাষাৰ ২৪২ নিযুততকৈ অধিক স্থানীয়ভাষী আৰু ৪৩ নিযুত দ্বিতীয় ভাষাভাষী আছে।
অসমৰ বৰাক উপত্যকা অঞ্চলত বাংলা ভাষা চৰকাৰী ভাষা হিচাপে স্বীকৃত।
ভাৰত চৰকাৰে ২০২৪ চনৰ ৩ অক্টোবৰত বাংলা ভাষাক শাস্ত্ৰীয় ভাষাৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে।
বাংলা ভাষাৰ সাহিত্যৰ ইতিহাস প্ৰায় এহাজাৰ বছৰ পুৰণি আৰু ই এচিয়াৰ অন্যতম সমৃদ্ধিশালী সাহিত্য পৰম্পৰা।
বাংলা সাহিত্যৰ প্ৰখ্যাত ন'বেল বিজয়ী ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ভাৰত আৰু বাংলাদেশ উভয়ৰে ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত ৰচনা কৰিছিল।
ভূগোলিক বিতৰণ আৰু অসমৰ প্ৰসংগ
বাংলা ভাষা মূলতঃ বাংলাদেশ আৰু ভাৰতৰ পশ্চিম বংগৰ বংগ অঞ্চলত প্ৰধানকৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিজৰ মূল অঞ্চলৰ বাহিৰেও এই ভাষাটো ত্ৰিপুৰা আৰু দক্ষিণ অসমৰ বৰাক উপত্যকাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জত বাংলা হ'ল সৰ্বাধিক কথ্য ভাষা। ওড়িশা, বিহাৰ, ঝাৰখণ্ড, দিল্লী, অৰুণাচল প্ৰদেশ, ছত্তীশগড়, মেঘালয়, মিজোৰাম, নাগালেণ্ড আৰু উত্তৰাখণ্ডৰ দৰে বিভিন্ন ৰাজ্যতো বাংলাভাষী লোকৰ উল্লেখযোগ্য জনবসতি আছে। ভাৰতৰ সংবিধান অনুসৰি বাংলা হ'ল ২২ টা চৰকাৰী ভাষাৰ অন্যতম। পশ্চিম বংগ, ত্ৰিপুৰা আৰু অসমৰ বৰাক উপত্যকাত এই ভাষা চৰকাৰী মৰ্যাদা লাভ কৰিছে। ২০১১ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহৰ পৰা ঝাৰখণ্ড ৰাজ্যতো বাংলা ভাষাক দ্বিতীয় চৰকাৰী ভাষাৰ স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। ইয়াৰোপৰি ইউৰোপ, উত্তৰ আমেৰিকা আৰু মধ্য প্ৰাচ্যৰ দৰে বিভিন্ন অঞ্চলত বাংলা ডায়াস্প'ৰাৰ লোকসকলেও এই ভাষাত কথা পাতে।
প্ৰাচীন ইতিহাস আৰু উৎপত্তি
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত ভাৰতীয়-আৰ্যসকলৰ আগমনৰ লগে লগে বংগ অঞ্চল ক্ৰমাৎ সংস্কৃতকৰণৰ দিশে অগ্ৰসৰ হৈছিল। ভাষাবিজ্ঞানী সুনীতি কুমাৰ চট্টোপাধ্যায়ে বংগ অঞ্চলত কোৱা প্ৰাকৃতৰ বিভিন্ন ৰূপক 'পূব মাগধী প্ৰাকৃত' বুলি অভিহিত কৰিছিল। প্ৰথম সহস্ৰাব্দত মধ্য ভাৰতীয়-আৰ্য উপভাষাসমূহ প্ৰভাৱশালী আছিল যেতিয়া বংগ বৃহত্তৰ মাগধী ৰাজ্যৰ অংশ আছিল। গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ দিনত স্থানীয় উপভাষাসমূহৰ কোনো চৰকাৰী মৰ্যাদা নাছিল। হিন্দু পুৰোহিত আৰু বৌদ্ধ আচাৰ্যসকলৰ বাবে বংগ সংস্কৃত সাহিত্যৰ কেন্দ্ৰ হৈ পৰাৰ ফলত স্থানীয় লোককথাত সংস্কৃতৰ গভীৰ প্ৰভাৱ পৰিছিল। মাগধী প্ৰাকৃত আধুনিক বিহাৰ আৰু অসমতো কোৱা হৈছিল, যি ক্ৰমাৎ অৰ্ধ মাগধীলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। প্ৰথম সহস্ৰাব্দৰ শেষৰ ফালে অৰ্ধ মাগধী ক্ৰমে অপভ্ৰংশলৈ সলনি হ'বলৈ ধৰে আৰু ইয়াৰ পৰাই বাংলা ভাষা এটা সুকীয়া ভাষা হিচাপে বিকশিত হয়।
আদি যুগ আৰু সাহিত্যৰ বিকাশ
৭৮২ খ্ৰীষ্টাব্দত চীনা কবি লি-য়েনৰ দ্বাৰা সংকলিত এটা সংস্কৃত-চীনা অভিধানত বাংলা ভাষাৰ উপস্থিতি দেখা যায়। কলকাতাভিত্তিক প্ৰতিষ্ঠান 'ইনষ্টিটিউট অৱ লেংগুয়েজ ষ্টডিজ এণ্ড ৰিচাৰ্চ' (আই.এল.এছ.আৰ.) দ্বাৰা ২০২৪ চনত প্ৰকাশিত এক গৱেষণা পত্ৰত এই অভিধানত ৫১ টা বাংলা শব্দৰ উপস্থিতিৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। এই তথ্যই অষ্টম শতিকা বা তাৰো আগতে পুৰণি বাংলাৰ অস্তিত্বক জোৰদাৰভাৱে সমৰ্থন কৰে। পূৰ্বী অপভ্ৰংশ বা অবহট্টৰ পৰা আঞ্চলিক উপভাষাসমূহ গঠিত হৈছিল, যিবোৰে বাংলা-অসমীয়া ভাষা, বিহাৰী ভাষা আৰু ওড়িয়া ভাষা এই তিনিটা গোট গঠন কৰিছিল। বাংলা ভাষা স্থিৰ হৈ থকা নাছিল বৰং বিভিন্ন উপভাষা সহাৱস্থান কৰিছিল। বাংলা ভাষা পাল সাম্ৰাজ্য আৰু সেন বংশৰ ৰাজত্বকালৰ ভাষা আছিল। এই সময়ছোৱাত বাংলা ভাষা বিভিন্ন ঐতিহাসিক পৰিৱৰ্তনৰ মাজেৰে আগবাঢ়িছিল।
মধ্যযুগীয় বিকাশ আৰু ইছলামিক প্ৰভাৱ
মধ্যযুগত মধ্য বাংলা ভাষাৰ শব্দৰ অন্তিম 'অ' ধ্বনিৰ বিলোপ আৰু যক্তক্ৰিয়াৰ প্ৰসাৰ ঘটিছিল। পাছলৈ আৰবী, ফাৰ্চী আৰু তুৰ্কী ভাষাৰ প্ৰভাৱত বহু শব্দৰ অন্তিম 'অ' ধ্বনি অদৃশ্য হৈ পৰে। সপ্তম শতিকাৰ পৰাই বৌদ্ধ শাসনকালৰ পাল সাম্ৰাজ্যলৈ মধ্য প্ৰাচ্য আৰু তুৰ্কিস্তানৰ পৰা বণিক আৰু ব্যৱসায়ীসকলৰ আগমন ঘটে, যাৰ ফলত এই অঞ্চলত ইছলামিক সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ পৰিবলৈ ধৰে। পঞ্চদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে মধ্য বাংলাৰ এটা মানক সাহিত্যিক ৰূপ গঢ় লৈ উঠে। ত্ৰয়োদশ শতিকাত আৰব মুছলমান আৰু তুৰ্কো-পাৰ্চী অভিযানকাৰীসকলে বংগত বসতি স্থাপন কৰি স্থানীয় কথ্যভাষাক প্ৰভাৱিত কৰিছিল। বাংলা ভাষাই আৰবী আৰু ফাৰ্চী ভাষাৰ শব্দ নিজৰ ভাণ্ডাৰত অন্তৰ্ভুক্ত কৰি লয়। চুলতানসকলৰ ৰাজসভাত ফাৰ্চী ভাষাৰ তুলনাত বাংলা ভাষাই অধিক প্ৰাধান্য লাভ কৰে। 'ইউছুফ-জুলেখা' আৰু 'শ্ৰীকৃষ্ণকীৰ্তন' আদি মধ্য যুগৰ গুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ এই কালছোৱাত ৰচিত হৈছিল।
আধুনিক যুগ আৰু ভাষা আন্দোলন
ঊনবিংশ আৰু বিংশ শতিকাৰ সময়ছোৱাত নদীয়া জিলাৰ শান্তিপুৰ অঞ্চলত কোৱা পশ্চিম-কেন্দ্ৰীয় উপভাষাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি আধুনিক বাংলাৰ মানক সাহিত্যিক ৰূপ বিকশিত হয়। আধুনিক বাংলা ভাষাত উচ্চ মাত্ৰাৰ দ্বিভাষিকতা দেখা যায়, য'ত সাহিত্যিক ৰূপ আৰু কথিত ৰূপৰ মাজত যথেষ্ট পাৰ্থক্য থাকে। ১৯৪৮ চনত পাকিস্তান চৰকাৰে উৰ্দুক একমাত্ৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ভাষা হিচাপে আৰোপ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰাৰ ফলত বাংলা ভাষা আন্দোলনৰ সূত্ৰপাত হয়। পূব বংগত বাংলা ভাষাক ৰাষ্ট্ৰীয় ভাষাৰ স্বীকৃতি দিয়াৰ দাবীৰে এই গণ আন্দোলন গঢ়ি উঠিছিল। ১৯৫২ চনৰ ২১ ফেব্ৰুৱাৰীত ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কাষত প্ৰতিবাদৰ সময়ত পাঁচজন ছাত্ৰ আৰু ৰাজনৈতিক কৰ্মী নিহত হয়। ১৯৫৬ চনত বাংলাক পাকিস্তানৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ভাষাৰ স্বীকৃতি দিয়া হয়। ইউনেস্কোই ২০০০ চনৰ পৰা ২১ ফেব্ৰুৱাৰীক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মাতৃভাষা দিৱস হিচাপে পালন কৰি আহিছে। ২০২৪ চনত ভাৰত চৰকাৰে বাংলাক শাস্ত্ৰীয় ভাষাৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে।
উপভাষা আৰু ভাষিক বৈশিষ্ট্য
কথিত বাংলাৰ আঞ্চলিক বৈচিত্ৰ্যসমূহ এটা উপভাষাৰ ধাৰাবাহিকতা গঠন কৰে। ভাষাবিজ্ঞানী সুনীতি কুমাৰ চট্টোপাধ্যায়ে বাংলা ভাষাৰ উপভাষাসমূহক চাৰিটা ডাঙৰ গোটত ভাগ কৰিছিল: ৰাৰ্হী, বাংগীয়া, কামৰূপী আৰু বাৰেন্দ্ৰী। পশ্চিম-কেন্দ্ৰীয় উপভাষাসমূহ অৰ্থাৎ ৰাৰ্হী বা নদীয়া উপভাষা আধুনিক মানক কথিত বাংলাৰ ভিত্তি গঠন কৰে। বাংলাদেশৰ পূব আৰু দক্ষিণ-পূব অঞ্চলৰ উপভাষাসমূহৰ ফ'ন'লজিত কিছু ভিন্নতা পৰিলক্ষিত হয়। মানক বাংলাৰ মান নিৰ্ধাৰণৰ সময়ত সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ আছিল কলকাতাত। বৰ্তমান পশ্চিম বংগ আৰু বাংলাদেশ উভয়তে গ্ৰহণ কৰা মানক ৰূপটো নদীয়া আৰু কুষ্টিয়া জিলাৰ পশ্চিম-কেন্দ্ৰীয় উপভাষাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। বাংলা ভাষাৰ দুটা লিখিত শৈলী গঢ় লৈছিল, যিবোৰ হ'ল সহজ কথ্য ৰূপ চলিত ভাষা আৰু অধিক সংস্কৃত প্ৰভাৱ থকা আনুষ্ঠানিক ৰূপ সাধু ভাষা।
ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত আৰু সাংস্কৃতিক গুৰুত্ব
ভাৰত আৰু বাংলাদেশ উভয়ৰে ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত বাংলা ভাষাত ৰচনা কৰা হৈছিল। বংগৰ ন'বেল বিজয়ী ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত 'আমাৰ সোণাৰ বাংলা' আৰু ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত 'জন গণ মন' বাংলা ভাষাত ৰচনা কৰিছিল। ইয়াৰোপৰি ১৯২৮ চনত কবি কাজী নজৰুল ইছলামে বাংলা ভাষাত ৰচনা কৰা 'চল চল চল' গানটো বাংলাদেশৰ চৰকাৰী মাৰ্চিং সংগীত হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়। বংকিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়ে বাংলাত ৰচনা কৰা 'বন্দে মাতৰম' গানটোৰ প্ৰথম দুটা স্তৱক ভাৰতৰ 'ৰাষ্ট্ৰীয় গীত' হিচাপে গৃহীত হৈছিল। শ্ৰীলংকাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীতটো বাংলা কবিতাৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। সাহিত্য আৰু সংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰত বাংলা ভাষাৰ অৱদান অতিশয় গুৰুত্বপূৰ্ণ।
কৰ্তৃত্ব আৰু চৰকাৰী মান্যতা
বাংলাদেশৰ সংবিধানৰ তৃতীয় অনুচ্ছেদ অনুসৰি বাংলা হ'ল বাংলাদেশৰ একমাত্ৰ চৰকাৰী ভাষা। ১৯৮৭ চনৰ বাংলা ভাষা প্ৰৱৰ্তন আইন অনুসৰি বাংলাদেশৰ সকলো চৰকাৰী কাৰ্যালয়, আদালতৰ কাৰ্যৱস্থা আৰু আইনী কাম-কাজত বাংলা ভাষাৰ ব্যৱহাৰ বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে। ভাৰতবৰ্ষত বাংলা হ'ল ২২ টা চৰকাৰী ভাষাৰ অন্যতম। ই ভাৰতীয় ৰাজ্য পশ্চিম বংগ, ত্ৰিপুৰা আৰু অসমৰ বৰাক উপত্যকাৰ চৰকাৰী ভাষা। পাকিস্তানৰ কৰাচী চহৰতো বাংলা এটা স্বীকৃত দ্বিতীয় ভাষা হিচাপে পৰিচিত, য'ত কৰাচী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বাংলা বিভাগে স্নাতক আৰু স্নাতকোত্তৰ পৰ্যায়ত অধ্যয়নৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে। ২০০৯ চনত বাংলাদেশ আৰু পশ্চিম বংগৰ নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিসকলে বাংলাক ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চৰকাৰী ভাষা কৰাৰ বাবে আহ্বান জনাইছিল। ২০২২ চনত ভাৰতৰ প্ৰস্তাৱমৰ্মে ৰাষ্ট্ৰসংঘই বাংলাক এটা বেচৰকাৰী ভাষা হিচাপে গ্ৰহণ কৰে।
সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
বাংলা ভাষা কোনটো ভাষা পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত?
বাংলা ভাষা হ'ল ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত এটা ভাৰতীয়-আৰ্য ভাষা।
অসমৰ কোনটো অঞ্চলে বাংলা ভাষাক চৰকাৰী ভাষা হিচাপে স্বীকৃতি দিছে?
অসমৰ বৰাক উপত্যকা অঞ্চলে বাংলা ভাষাক চৰকাৰী ভাষা হিচাপে স্বীকৃতি দিছে।
বাংলা ভাষাক কেতিয়া ভাৰত চৰকাৰে শাস্ত্ৰীয় ভাষাৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে?
ভাৰত চৰকাৰে ২০২৪ চনৰ ৩ অক্টোবৰত বাংলা ভাষাক শাস্ত্ৰীয় ভাষাৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে।
ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত কোনে ৰচনা কৰিছিল?
ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত বাংলা ভাষাত নোবেল বিজয়ী ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ৰচনা কৰিছিল।
কোন বছৰৰ পৰা ইউনেস্কোই ২১ ফেব্ৰুৱাৰীক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মাতৃভাষা দিৱস হিচাপে পালন কৰি আহিছে?
ইউনেস্কোই ২০০০ চনৰ পৰা ২১ ফেব্ৰুৱাৰীক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মাতৃভাষা দিৱস হিচাপে পালন কৰি আহিছে।